Świadectwa Zagłady w przekładzie: o książce „Czy to jest człowiek (Se questo ? un uomo)…”

Książka Czy to jest człowiek (Se questo ? un uomo) di Primo Levi i Dymy Birkenau (Il fumo di Birkenau) di Li to publikacja, która nie ogranicza się do samego opisu historii. Jej siłą jest spojrzenie na przekład jako akt kulturowy i społeczny: tłumaczenie świadectw z obozu Auschwitz-Birkenau dwójki włoskich autorów żydowskiego pochodzenia oraz analiza tego, jak polityczne i historyczne tło wpływa na to, co i kiedy trafia do czytelnika.

W książce zestawiono polskie przekłady dwóch ważnych tekstów: Czy to jest człowiek Primo Leviego oraz Dymy Birkenau Liany Millu. Publikacje te ukazały się w Polsce odpowiednio w 1978 roku (dla Leviego) oraz w 2007 roku (dla Millu). To zestawienie nie jest przypadkowe — autorka prowadzi czytelnika przez mechanizmy, które stoją za decyzjami wydawniczymi i translatorskimi.

Wątek, który przewija się przez całość, można ująć jednym zdaniem: przekład literatury obozowej to nie tylko zamiana słów z jednego języka na drugi, ale też sposób budowania odbioru i emocjonalnego doświadczenia czytelnika. Właśnie dlatego motywy obecne w „Czy to jest człowiek (Se questo ? un uomo) di Primo Levi” oraz w „Dymy Birkenau (Il fumo di Birkenau) di Li” stają się tu punktem wyjścia do rozważań o strategiach translatorskich i ich konsekwencjach.

Dlaczego cezura roku 1989 ma znaczenie dla przekładu?

Monografia została podzielona na dwie części, a granicą jest rok 1989. Taki układ pozwala prześledzić, jak transformacja ustrojowa mogła wpłynąć na dwa kluczowe obszary: wybór i moment publikacji włoskich świadectw w Polsce oraz strategie tłumaczy zastosowane przy pracy nad tekstami.

Autorka nie traktuje przekładu jak procesu czysto technicznego. Zamiast skupiać się wyłącznie na problemach językowych i przekładoznawczych, pokazuje, że przekład funkcjonuje w określonym kontekście historycznym i społecznym. To właśnie kontekst decyduje o tym, jakie rozwiązania wydają się „właściwe”, a jakie — ryzykowne, niewygodne lub po prostu mniej akceptowane.

W praktyce oznacza to, że czytelnik dostaje podwójne doświadczenie: z jednej strony obcuje z literaturą faktu dotyczącą Auschwitz-Birkenau, z drugiej — obserwuje, jak przekład wpływa na sposób czytania i rozumienia tych świadectw. W tym sensie książka jest bliska pytaniom o to, jak pamięć zbiorowa kształtuje język, którym opowiadamy o historii.

Rola tłumacza: strategia, odbiór i odpowiedzialność

Jednym z najważniejszych wątków publikacji jest rola tłumacza. Autorka pokazuje, że tłumacz — poprzez obraną strategię — wpływa na czytelnika i jego percepcję literatury o Zagładzie. To wpływ nie zawsze widoczny na pierwszy rzut oka, ale odczuwalny w sposobie prowadzenia narracji, doborze rejestru językowego czy w tym, jak opowieść brzmi po polsku.

W książce podkreślono, że przekład jest narzędziem mediacji. Mediacja dotyczy zarówno odbioru emocjonalnego, jak i intelektualnego: czytelnik otrzymuje tekst „przez” tłumacza, a tłumacz działa w określonych warunkach — kulturowych, wydawniczych i historycznych.

W rezultacie książka staje się ważnym głosem w rozmowie o tym, jak czytać świadectwa: nie tylko „co” mówią, ale też jak docierają do nas w języku polskim. To podejście sprawia, że lektura może zainteresować osoby poszukujące nie tylko historii, ale też refleksji nad mechanizmami przekładu literatury faktu.

Historia publikacji we Włoszech i w Polsce — jak układa się droga tekstu?

W książce uwzględniono także informację o tym, kiedy świadectwa ukazały się w oryginale i kiedy zostały opublikowane w Polsce. Dla Primo Leviego punktem odniesienia jest publikacja włoska z 1987 roku, natomiast w Polsce tekst ukazał się w 1978 roku. Dla Liany Millu: włoskie wydanie wiąże się z 2007 rokiem, a polski odbiór nastąpił również w tym okresie, zgodnie z założeniami monografii.

Takie zestawienie pozwala dostrzec zależność między obiegiem tekstów a realiami politycznymi i społecznymi. Autorka pokazuje, że przekład nie jest „przesyłką” w próżni — jest elementem szerszego procesu: debaty publicznej, zmian w instytucjach kultury i zmieniających się oczekiwań wobec literatury o Zagładzie.

Właśnie dlatego w książce powraca myśl, że transformacja ustrojowa mogła wpłynąć na wybór i czas publikacji świadectw, a także na strategie tłumaczy. To podejście pomaga czytać „Czy to jest człowiek (Se questo ? un uomo) di Primo Levi” oraz „Dymy Birkenau (Il fumo di Birkenau) di Li” nie jako zamknięte dzieła, lecz jako teksty, które wchodzą w dialog z kolejnymi epokami.

„Czy to jest człowiek” i „Dymy Birkenau” jako punkt wyjścia do refleksji

W tej monografii świadectwa nie są jedynie tłem. To one organizują rozważania o przekładzie i o tym, jak decyzje tłumacza wpływają na odbiór literatury obozowej. W efekcie czytelnik dostaje tekst, który łączy w sobie elementy historii i literatury faktu — ale poprzez filtr przekładoznawczy.

Jeśli interesuje Cię, jak język kształtuje pamięć o Auschwitz-Birkenau, ta książka może być szczególnie cenna. Jej logika prowadzi od konkretu (świadectwa Leviego i Millu) do ogólniejszych wniosków o roli przekładu: tłumaczenie staje się sposobem oddziaływania na czytelnika i jego rozumienie.

Warto też zwrócić uwagę na to, że autorka nie redukuje tematu do samego tłumaczenia słownikowego. Pokazuje, że strategia translatorska ma konsekwencje: może wzmacniać określony sposób czytania, a czasem przesuwać akcenty w odbiorze. To właśnie dlatego książka jest ważna dla tych, którzy chcą czytać „Czy to jest człowiek (Se questo ? un uomo)…” oraz „Dymy Birkenau (Il fumo di Birkenau)…” świadomie, zrozumieć warunki ich obecności w polskiej kulturze i sposób, w jaki docierają do kolejnych pokoleń.

Komu może spodobać się ta książka?

To propozycja dla czytelników, którzy lubią połączenie historii, refleksji nad pamięcią i namysłu nad przekładem. Szczególnie dobrze odnajdą się tu osoby zainteresowane literaturą świadectwa oraz przekładoznawstwem, ale także ci, którzy chcą zrozumieć, jak zmiany społeczne wpływają na obieg tekstów.

• Osobom szukającym analizy, jak tłumacz wpływa na odbiór literatury o Zagładzie
• Wszystkim, którzy chcą zobaczyć, jak cezura roku 1989 przenika do historii publikacji i strategii przekładu

W tej perspektywie „Czy to jest człowiek (Se questo ? un uomo) di Primo Levi” oraz „Dymy Birkenau (Il fumo di Birkenau) di Li” stają się nie tylko tytułami, ale też kluczami do zrozumienia mechanizmów przekładu i odpowiedzialności za słowo.