Władysław Trzaska

Władysław Trzaska

Przedwojenna Warszawa mogła pochwalić się wieloma naprawdę znakomitymi księgarniami, które prowadziły jednocześnie działalność wydawniczą. Przedsięwzięcia te były prowadzone z mniejszymi lub większymi sukcesami przez rodziny, a „fach” księgarski bywał przekazywany z ojca na syna (lub z ojca na córkę, jak w przypadku Jakuba i Hanny Mortkowiczów). Różnorodność oferty, będąca wynikiem wielu różnych czynników – charakterów, pracowitości, zamożności, wyznawanej filozofii lub religii oraz po prostu szczęścia – dodawała miastu kolorytu i sprawiała, że praktycznie każdy mógł znaleźć coś dla siebie, nie w tej, to w innej księgarni. 

Jeden z najbardziej reprezentatywnych i prestiżowych lokali zajmowała firma Trzaski, Everta i Michalskiego: ich księgarnia mieściła się na parterze luksusowego Hotelu Europejskiego przy Krakowskim Przedmieściu 13. Sygnetem wydawnictwa została Europa porwana przez Zeusa. Oczywiście, oferta nie sprowadzała się do książki polskiej. Księgarnia miała rozbudowany dział zagraniczny, gdzie o klienta dbał fachowy personel, biegle posługujący się językami obcymi. 

Publikacje sygnowane przez oficynę Trzaski, Everta i Michalskiego miały wysoki poziom zarówno edytorski, jak merytoryczny. Autorami, u których zamawiano teksty, byli wykładowcy uniwersyteccy i fachowcy w różnych dziedzin.. Dbano o poziom druku: dobór wysokiej klasy papieru, jakość ilustracji i opraw introligatorskich. Wydawnictwo uważane było za uczciwe i rzetelne, spłacano kredyty i godnie wynagradzano autorów. Firma w szczytowym okresie działalności dysponowała przedstawicielstwami w Częstochowie, Gdyni, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Lwowie, Łodzi, Łucku i Poznaniu. 

W niniejszym tekście chcielibyśmy przybliżyć postać jednego z założycieli firmy: Władysława Trzaski. 

Urodził się 17 maja 1881 w Nowym Dworze Mazowieckim1 lub wsi Kubrin w powiecie legionowskim2. O rodzinie, z której pochodził Trzaska, nie wiemy nic. Nie możemy napisać, czym zajmowali się jego rodzice ani czy była to rodzina o kupieckich tradycjach. Na pewno jednak rodzice starali się wychować Władysława na pracowitego i ambitnego człowieka. Od 1893 roku Trzaska uczył się w gimnazjum w Warszawie, pracując jednocześnie jako goniec w redakcji „Kuriera Warszawskiego”. Godzenie nauki z obowiązkami zawodowymi było dość powszechne i stanowiło niejako element wychowawczy, służący przygotowaniu chłopca do trudów wieku męskiego. 

W 1898 Trzaska został zatrudniony w papierni Mirków3 w Jeziornie koło Warszawy4. Historia tego przedsiębiorstwa sięga 1775 roku, kiedy to baron Jan Kurtz zwrócił się do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego z propozycją założenia pierwszej na terenie Mazowsza papierni. Był to zarazem jeden z najstarszych zakładów papierniczych w Polsce. W powstałej wtedy Królewskiej Fabryce Papieru czerpano m.in. papier, na którym spisano Konstytucję 3 Maja. W kolejnych latach zakład przechodził na własność Samuela Bruschkego, następnie Józefa Krzyczkowskiego, a w 1830 roku przejął go Bank Polski. Powstawał tam papier używany m.in. do druku papierów wartościowych. W 1836 roku sprowadzono z Wiednia nowoczesne maszyny: zainstalowano pierwszą w Polsce maszynę , pozwalająca na produkcję „papieru bez końca”. W 1888 roku zakład w Jeziornie wykupiło Akcyjne Towarzystwo Mirkowskiej Fabryki Papieru. Praca w miejscu o takiej historii na pewno była nobilitacją dla 17-letniego Trzaski, który przepracował w Mirkowie niespełna rok, ale to wystarczyło do zdobycia podstawowej wiedzy na temat papieru.

Z papierni Trzaska dostał się na praktyki w księgarni Edwarda Wendego, które odbywał pod kierunkiem Tadeusza Hiża. 

Księgarnia E. Wende i Sp. powstała w Warszawie w 1858 roku przy ul. Senatorskiej, po paru latach została przeniesiona na Krakowskie Przedmieście, gdzie istniała do 1928 roku. To miejsce okazało się prawdziwą „wylęgarnią” talentów, wśród których można wymienić m.in. Konstantego Trepte (późniejszy warszawski księgarz i wydawca), Rudolfa Wegnera (współtwórca Wydawnictwa Polskiego) oraz Jana Michalskiego (który w późniejszej oficynie TEiM zajmował się m.in. reklamą i kolportażem). Władysław Trzaska związał się z tą firmą na cztery lata i okazał się kolejnym wielkim talentem.

Pracując w księgarni Wendego, Władysław Trzaska poznał swojego przyszłego wspólnika Jana Michalskiego. Jednocześnie kształcił się w Szkole Handlowej Zgromadzenia Kupców m. Warszawy, tzw. „Handlówce”. Placówkę tę założył w 1900 roku Stanisław Rotwand, polski prawnik, przemysłowiec, finansista, filantrop oraz działacz społeczny. Po ukończeniu szkoły zawodowej w 1903 roku Trzaska przeniósł się do firmy Gustawa Adolfa Sennewalda, gdzie został pomocnikiem księgarskim. Pan Sennewald był postacią ważną i wpływową w światku księgarskim, prowadził swoją firmę od 1832 roku. Władysław nie zagrzał zbyt długo u tego pracodawcy. W październiku 1904 wyjechał do Paryża, gdzie od listopada pracował w firmie Henri Le Soudiera , wydawcy słowników, leksykonów, encyklopedii i bibliografii. Podczas półtorarocznego pobytu w stolicy Francji nie zaniedbywał swojej edukacji, słuchał wykładów w szkole Nauk Politycznych, brał udział w pracach zarządu koła studentów Polaków we Francji. Od czerwca 1906 roku przebywał krótko w Nicei, gdzie był zatrudniony w księgarni Galignaniego. Jako ciekawostkę należy dodać że Librairie Galignani to istniejąca do dziś marka księgarska, której historia sięga 1800 roku!

Władysław Trzaska wrócił do Warszawy w czerwcu 1907 roku i podjął pracę w jednej z najbardziej znanych firm wydawniczych Gebethner i Wolff – przedsiębiorstwa założonego w 1857 roku przez Gustawa Adolfa Gebethnera i Augusta Roberta Wolffa. Następnie przez krótki czas pracował w księgarni Centnerszwera (będącej już wówczas własnością Jakuba Mortkowicza), a od 1908 roku. został zatrudniony przez Michała Arcta, u którego pracował do 1919 roku (w ostatnich latach był kierownikiem frontu księgarni). 

W czasie Wielkiej Wojny za kolportaż nielegalnej prasy Władysław został aresztowany i na 3 miesiące osadzony w warszawskiej Cytadeli. 

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości postanowił założyć własną księgarnię wydawniczą. 

Nigdy nie udało się ustalić jednoznacznej genezy powstania TEiM. Jak podaje w swoich wspomnieniach bratanek Władysława, Filip, podobno już w trakcie wspólnej pracy Trzaska i Michalski zawiązali nieformalną spółkę i na własny koszt wydawali nuty do i Nad pięknym modrym Dunajem. Melodia ta była bardzo popularna, stąd nuty rozchodziły się błyskawicznie, a zyski zasilały wspólną kasę. 

Nie bez znaczenia miała być też wygrana na „Loterii wiedeńskiej”. Uzyskane w ten sposób pieniądze księgarze inwestowali, pomnażając swój kapitał. Nie był on jednak na tyle duży, aby mogli pozwolić sobie na zbudowanie nowoczesnej firmy księgarskiej „od zera”. Poza oczywistymi kosztami, takimi jak zakup wyposażenia czy materiałów, dużym kłopotem okazało się przystosowanie lokalu w Hotelu Europejskim. Duet TiM potrzebował wspólnika który wniósłby potrzebny kapitał i zadowolił się wyłącznie dywidendami5 oraz tytułem honorowego prezesa. Niespodziewanie znaleźli kogoś takiego w osobie Ludwika Everta – przemysłowca, handlowca, działacza społecznego oraz senatora. Człowieka majętnego, dobrze wykształconego i mającego szerokie kontakty towarzyskie. 

Spółka została formalnie zawiązana w 1919 roku. Oficjalne otwarcie księgarni nastąpiło 29 maja 1920 roku. Trzaska objął sprawy finansowe firmy oraz kierownictwo nad asortymentem księgarni. To dzięki niemu w ofercie znalazły się książki polsko- i obcojęzyczne. I chociaż na początku książkami wydawanymi przez firmę były powieści o treściach sensacyjnych i przygodowych, TEM wyspecjalizowało się w publikacjach popularnonaukowych, słownikach (np. Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych, pod red. Stanisława Lama, Warszawa 1939), podręcznikach wielkich dziełach encyklopedycznych z zakresu historii, geografii, kultury, sztuki i literatury. Z czasem wydawano też popularne serie: „Biblioteka Wiedzy”, „Biblioteka Podróżnicza”, „Biblioteka Automobilisty” czy „Biblioteka Fotograficzna”.

Księgarnia firmy działa również po wybuchu II wojny światowej, prowadzona przez Trzaskę, w dawnym lokalu do 1942 roku, następnie w Pałacu Staszica przy Nowym Świecie 72. Mimo zawieszenia działalności wydawniczej z inicjatywy Trzaski kupowano rękopisy znanych autorów z myślą o powojennej pracy wydawniczej. Było to zarazem formą pomocy materialnej dla uczonych i pisarzy: zatrudniono fikcyjnie różne osoby ze świata nauki, co wielu uchroniło od represji władz okupacyjnych. Lokal księgarni stanowił jeden z ośrodków tajnego nauczania, miejsce kolportażu nielegalnych książek polskich i komórkę kontaktową; tutaj odbywały się pod przewodnictwem właściciela zebrania, na których omawiano sprawy społeczno-polityczne. Księgarnia spłonęła podczas powstania warszawskiego w sierpniu 1944 roku. 

Władysław Trzaska wrócił do zburzonej Warszawy w końcu lutego 1945. 11 listopada otworzył księgarnie przy ul. Marszałkowskiej 51, a w lipcu 1950 przeniósł się do lokalu przy ulicy Brackiej 20. Wznowił też działalność wydawnictwa i podjął próby kontynuowania serii. Wydawał encyklopedię i dzieła techniczne. Ogółem wydał około 100 pozycji. W styczniu 1951 roku przeniósł księgarnie na ulicę Szpitalną 4, gdzie prowadził już tylko antykwariat, który w latach 1955-1962 mieścił się przy ulicy Pięknej 39 i ostatecznie został zamknięty w 1963 roku. 

Trzaska prowadził ożywioną działalność związkową: był członkiem Stowarzyszenia Pracowników Księgarskich, Związku Księgarzy Polskich, Stowarzyszenia Księgarzy Polskich oraz Klubu Sprawiedliwych Księgarzy. Odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Złotą Odznaką Związku Księgarzy Polskich.

Zmarł 31 grudnia 1964 roku w Warszawie, z którą związał się na dobre i złe. Spoczywa na Starych Powązkach (kwatera 23-3-6/7). 

 

 


                                                                                                                                                                                                                                      Opracowanie:

                                                                                                                                                                                                                                     Łukasz Suszek

 

 

 

 

 

 

Bibliografia:

Słownik pracowników książki polskiej, praca zbiorowa, red. Irena Teichel, Warszawa–Łódź 1972

Encyklopedia wiedzy o książce, praca zbiorowa, red. Feliks Pieczątkowski, Wrocław 1971

Marek Pieczonka Księgarnia Wydawnicza Trzaska Evert Michalski. Działalność wydawnicza, Prace monograficzne, Kraków 1992

1 Jak podaje Słownik pracowników książki polskiej, praca zbiorowa, red. Irena Teichel, Warszawa–Łódź 1972.

2 Jak podaje biogram z Wikipedii.

3 Papiernia w Jeziornie, później Warszawskie Zakłady Papiernicze.

4 Dziś Konstancin-Jeziorna.

5 Dywidenda - aktywa wypłacane właścicielom (wspólnikom lub akcjonariuszom) jako wynagrodzenie za udzielenie kapitału.

2020-09-16

Powrót