Rudolf Wegner

Rudolf Wegner

Rudolf Wegner, współzałożyciel Wydawnictwa Polskiego i wpływowy księgarz, którego działalność na polskich ziemiach obejmowała nie tylko okres przed I wojną światową, ale także kształtowała gust literacki Polaków w czasach II RP, określany jest często współczesnym mianem „animatora kultury”. Człowiek, który odpowiadał za fascynujące serie wydawnicze jak „Cuda Polski” czy „Biblioteka Laureatów Nobla”, to postać owiana mgłą tajemnicy, a także pełna kontrastów – jednocześnie esteta i biznesmen, znawca literatury i rynków wydawniczych, a przede wszystkim erudyta i patriota, odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Kawaler Legii Honorowej za popularyzację literatury francuskiej.

 

Łódzkie początki

Rudolf Wegner przyszedł na świat 24 marca 1876 roku w rodzinie w Brzezinach, mieście o handlowych tradycjach położonym w okolicach Łodzi, które pod koniec XIX wieku słynęło z produkcji odzieżowej. Choć o rodzinie Wegnera nie zachowało się wiele informacji, prawdopodobnie Rudolf wychowywał się w zamożnym i oczytanym środowisku, o czym świadczyła choćby jego wybitna znajomość kilku języków obcych, która w wieku dwudziestu kilku lat zapewniła mu pierwszą poważną pracę. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych XIX wieku Wegner, po odbyciu praktyk w kilku wydawnictwach (między innymi w uznanym łódzkim przedsiębiorstwie wydawniczo-księgarskim Ludwika Fiszera) został szefem działu wydawnictw zagranicznych warszawskiej księgarni Edwarda Wendego, mieszącej się w kamienicy Beyera na Krakowskim Przedmieściu1

Jednak już w 1901 roku Wegner powrócił do Łodzi, gdzie w wieku zaledwie dwudziestu pięciu lat wraz ze wspólnikiem Zygmuntem Rychlińskim otworzył własną księgarnię sortymentową i skład nut „Rychliński i Wegner”. Mieszcząca się przy ul. Piotrowskiej 51 placówka została odkupiona od słynnego warszawskiego przedsiębiorstwa wydawniczo-księgarskiego Gebethner i Wolff, którego wcześniej była filią. Choć księgarnia Wegnera i Rychlińskiego nie utrzymało się długo w Łodzi, okres jej funkcjonowania był dla przyszłego założyciela Wydawnictwa Polskiego cenny w doświadczenia i kontakty z literatami oraz z przedstawicielami wydawniczego światka. W księgarni organizowane były wieczory autorskie, a także literackie spotkania, dostępna była literatura muzyczna i wybór nut, zaś sam Rudolf Wegner już w tamtym czasie znany był ze swojej przychylności dla młodych i początkujących pisarzy. Spółka „Rychliński i Wegner” zajmowała się również działalnością wydawniczą, mając na swoim koncie publikacje edukacyjne (Podręcznik dla Majstrów Tkackich w zakresie bawełnianym Grzegorza Żórawskiego) oraz polityczne (Łódź Spółczesna Stefana Gorskiego). 

Rozwojowi księgarni towarzyszyły również zmiany w osobistym życiu: Wegner ożenił się z Wandą Welke – córką zamożnego kielczanina Alfonsa Welke, kolekcjonera minerałów, architekta i współwłaściciela „Przedsiębiorstwa Kopalń Marmurów Kieleckich”. Wegnerowie doczekali się dwójki dzieci: zmarłego w dzieciństwie syna oraz córki Ireny (1908–1999). 

Jednak już w 1905 roku po zaledwie kilku latach funkcjonowania księgarni „Rychliński i Wegner” właściciele zmuszeni byli ją zamknąć. Finansowe niepowodzenia spółki, które biografowie Wegnera tłumaczą niezbyt sprzyjającą sytuacją ekonomiczną łódzkiego rynku księgarskiego w tamtym okresie2, prawdopodobnie zbiegły się również z oskarżeniami władz Królestwa Polskiego o powiązania księgarni z działalnością niepodległościową. W związku z rewolucją i przewrotami 1905 roku władze postanowiły dokładniej przyjrzeć się poczynaniom przedsiębiorstwa Wegnera i Rychlińskiego, które miało na swoim koncie zarówno sprzedaż książek objętych oficjalną cenzurą, jak i tych szerzących treści patriotyczne. Choć brak jednoznacznych informacji o rzeczywistej skali zaangażowania Rudolfa Wegnera w rewolucję 1905 roku, zarzuty postawione mu przez władze były na tyle poważne, że księgarz zmuszony został do opuszczenia wraz z żoną Łodzi i terenów zaboru rosyjskiego.
 

Lwów, miasto księgarzy

Miastem, które Rudolf Wegner wybrał na swój nowy dom, nieprzypadkowo został Lwów. Będący kolebką księgarzy i słynnych wydawnictw, jak te założone przez Gubrynowicza, Altenberga czy Połonieckiego3, „mały Wiedeń” pozostał miejscem zamieszkania Wegnera na wiele lat. Pierwsza posada, którą podjął w mieście księgarzy, była właśnie związana z rodzinnym wydawnictwem Altenbergów, słynącym z wysokiej jakości ilustrowanych książek i albumów. Powstałe w 1880 roku Wydawnictwo Hermana Altenberga (kierowane później przez jego żonę Zuzannę, a od 1897 roku przez syna Alfreda) wsławiło się przede wszystkim uznanym wydaniem Pana Tadeusza Adama Mickiewicza z ilustracjami Michała Andriollego, które przeszło do historii polskiego księgarstwa, a także współpracą przy ilustrowaniu klasyków literatury z artystami tej klasy, co Juliusz Kossak czy Czesław Borys Jankowski. To właśnie pracując w wydawnictwie Altenberga, jak wskazują biografowie, Wegner nauczył się zwracać szczególną uwagę na stronę wizualną wydawanych książek i ich estetyczną atrakcyjność. 

Kolejnym szczeblem we lwowskiej karierze było zatrudnienie w Wydawnictwie Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, gdzie w 1912 roku Rudolf Wegner został dyrektorem do spraw technicznych. Praca ta związana była z licznymi podróżami do Norymbergii, Pragi czy Lipska, a jednym z projektów, które opracowywał Wegner, był program publikacji tanich podręczników szkolnych dla mniej zamożnych uczniów4. Sukcesy zawodowe szły również w parze ze studiami nad literaturą i niestrudzonym poszerzaniem horyzontów w dziedzinie twórczości zarówno należących do klasyki, jak i bardziej współczesnych pisarzy. Rudolf Wegner nie tylko śledził niemieckie, francuskie i angielskie nowości wydawnicze, ale również prowadził na ich przykładzie szereg obserwacji na temat wykonania książek oraz ich strony technicznej i wizualnej, jak również funkcjonowania i tendencji obecnych w zagranicznych spółkach wydawniczych. 

Podczas I wojny światowej Wegner wraz z rodziną, podobnie jak całe kierownictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, przeniósł się do Wiednia, skąd powrócił do Lwowa w 1917 roku. Sytuacja miasta nie należała do najłatwiejszych – działania już na początku wojny spowodowały odpływ części artystów i przedsiębiorców, narastały napięcia polsko-ukraińskie, które przerodziły się w konflikt zbrojny (1918–1919), aż po obronę Lwowa podczas wojny polsko-bolszewickiej. To wszystko nie sprzyjało spokojnej egzystencji5. Rudolf Wegner był jedną z osób, które w niestrudzony sposób postanowiły reaktywować lwowski przemysł wydawniczy. W listopadzie 1917 roku, jeszcze przed końcem I wojny światowej, we Lwowie powstało Wydawnictwo Polskie, które w życiu Rudolfa Wegnera rozpoczyna okres niekwestionowanych sukcesów.
 

Niepowtarzalne wydawnictwo

Wydawnictwo Polskie – choć jego założycielem i spiritus movens był Rudolf Wegner – nie zostało utworzone w ramach indywidualnego przedsięwzięcia, lecz jako spółka udziałowa, w której inwestorami byli wybitni działacze niepodległościowi i politycy. Wśród współzałożycieli wymienia się przyszłego prezydenta II RP Ignacego Mościckiego, zoologa i dyplomowanego podpułkownika piechoty Antoniego Jakubskiego, który jako pierwszy Polak zdobył Kilimandżaro, generała i członka Towarzystwa Historycznego we Lwowie Mariana Kukiela, a także generała Tadeusza Kutrzebę (dwaj ostatni byli wybitnymi historykami wojskowości)6. Celem wydawnictwa już od początków działalności było przede wszystkim podniesienie poziomu wydawanych książek, ze szczególnym naciskiem na edycje bibliofilskie, a następnie szerzenie polskiej kultury w kraju o świeżo odzyskanej niepodległości. Jeszcze przed rozpoczęciem pierwszej ze słynnych serii Wegner w 1920 roku zadecydował o przeniesieniu siedziby wydawnictwa do mniej zniszczonego przez wojnę Poznania, gdzie miało ono siedzibę najpierw na Placu Wolności, a później przy ulicy św. Marcina, zaś pod koniec lat trzydziestych w prywatnej rezydencji Wegnerów.

Wydawnictwo Polskie nie zajmowało się sprzedażą swoich książek i nie posiadało własnych księgarń, współpracując przy dystrybucji z pośredniczącymi księgarniami i wydawnictwami. Wydawnictwo Wegnera w dwudziestoleciu międzywojennym miało na swoim koncie wiele interesujących książek z różnych dziedzin zarówno dla dorosłych (słynny kulinarny bestseller Jak gotować Marii Disslowej), jak i dla dzieci i młodzieży: popularne były książeczki Or-Ota (pseudonim Artura Oppmana) czy Franciszka Mirandoli, wydawano powieści Kornela Makuszyńskiego i Rudyarda Kiplinga7. Ukazywały się interesujące bibliofilskie edycje o eklektycznej tematyce, na przykład Wielkość i upadek Rzymu Guglielmo Ferrero, Dzieje papieży Franza Xavera Seppelta i Klemensa Lőfflera czy Amerykański teatr i kino. Dwa obrazy z dziejów kultury Josepha Gregora i René Fülöp-Milera. Jednak to właśnie serie wydawnicze najbardziej rozsławiły spółkę Wegnera.

Pierwszą serią Wydawnictwa Polskiego zostały „Gawędy o Dawnym Obyczaju. Wybór ciekawych pamiętników XVIII i XIX stulecia”8, pośród których znalazły się między innymi Sprawy ponure: obrazy z kronik sądowych wieku Oświecenia oraz Bonaparte: opowieści wiarusów polskich o cesarzu pod redakcją Stanisława Wasylewskiego, a także Pan na Tulczynie: wspomnienia o Stanisławie Szczęsnym Potockim, jego rodzinie i dworze i Obłąkania serdeczne: kilka historyj miłosnych z przeszłości wydobytych zredagowane przez Adama Czartkowskiego.

„Biblioteka Laureatów Nobla” – rozpoczęta w 1921 roku seria o wyrafinowanej szacie graficznej (tworzonej między innymi przez wybitnego artystę ilustratora Jana Marcina Szancera i Tadeusza Lipskiego, z okładkami Edwarda Kuczyńskiego) z niepowtarzalnym znakiem wydawniczym (profilem laureata z wieńcem liści laurowych9) oraz ilustracjami Teodora Rożankowskiego i Ernesta Czerpera – przybliżała polskiemu czytelnikowi osiągnięcia Noblistów. Seria ta stała się jedną z najjaśniejszych gwiazd stosunkowo młodego wydawnictwa. Wymyślona została przez samego Wegnera: według anegdoty wpadł na ten pomysł, gdy uświadomił sobie, że wszyscy zagraniczni autorzy, których książki chciałby wydać, są Noblistami. Pierwszym tomem w serii zostało wybitne dzieło francuskiego pisarza Romaina Rollanda Colas Breugnon, zaś w późniejszych pojawiły się nazwiska tej klasy, co Maurice Maeterlinck, Rabindranath Tagore, Rudyard Kipling, Anatole France, Selma Lagerlöf, Knut Hamsun, George Bernard Shaw czy Thomas Mann, oraz te laureatów nieco już zapomnianych, jak Grazia Deledda, Jacinto Benavente czy Henrik Pontoppidan. Redaktorami serii byli Stanisław Lam (1921–1926) oraz od roku 1927 Stanisław Wasylewski. Wegner zaś szczególnie dbał o dobór odpowiednich tłumaczy – zatrudnił między innymi tłumacza Kiplinga Józefa Birkenmajera, poetę i tłumacza Rollanda Leopolda Staffa, a także zajmującego się twórczością Hamsuna Czesława Kędzierskiego oraz tłumaczy z języka angielskiego: Jerzego Bandrowskiego i Floriana Sobieniowskiego. Łącznie do 1939 roku opublikowano osiemdziesiąt tomów, a „Biblioteka Laureatów Nobla” cieszyła się sporym uznaniem krytyków oraz zainteresowaniem czytelników, pozostając jedną z najlepiej sprzedających się serii wydawnictwa. O wyjątkowości i nowatorstwie tej serii w polskiej historii wydawniczej najlepiej świadczy fakt, iż do lat osiemdziesiątych XX wieku była jedyną rodzimą serią wydawniczą skupioną wyłącznie na literackich dziełach Noblistów10. Kiedy Czesław Miłosz w 1981 roku odbierał w Sztokholmie literacką nagrodę Nobla w swoim przemówieniu napomknął o tej niezwykłej serii kształtującej go, jako czytelnika11

Wydawnictwo Polskie na przestrzeni lat wypuściło łącznie dziesięć cieszących się uznaniem cyklów; prócz wspomnianych już „Gawęd o Dawnym Obyczaju” i „Biblioteki Laureatów Nobla”, były to „Świat Podróży i Przygód”, „Biblioteka Autorów Polskich”, „Epopeje i Legendy”, „Monografie Wielkich Postaci i Okresów Dziejowych” oraz dwie tańsze i mniej prestiżowe serie: „Żółte książki” poświęcone popularnej zagranicznej powieści kryminalnej i sensacyjnej, a także broszury skupiające się na tematyce filmowej „Film – Romans. Ilustrowany Tygodnik Powieściowy”. „Biblioteka Autorów Polskich” obejmowała książki takich rodzimych pisarzy, jak Kornel Makuszyński, Aleksander Świętochowski, Marian Gawalewicz, Adam Krechowiecki czy Wacław Berent12, zaś „Świat Podróży i Przygód” oferował klasykę powieści przygodowej – dzieła Jamesa Fenimore Coopera, Marka Twaina i Roberta Louisa Stevensona. Jednak zdecydowanym oczkiem w głowie Rudolfa Wegnera pozostał wymagający wydawniczej maestrii zarówno od merytorycznej, jak i artystycznej strony krajoznawczy cykl wydawniczy „Cuda Polski”. 

 

Oto Polska właśnie – seria „Cuda Polski”

Seria „Cuda Polski” została zapoczątkowana w 1928 roku, gdy Rudolf Wegner po wykupieniu pozostałych udziałów był już wyłącznym właścicielem Wydawnictwa Polskiego, które zostało przez niego przemianowane na „Wydawnictwo Polskie Rudolfa Wagnera”. Cykl VII został obok „Bibliografii Laureatów Nobla” jednym z najbardziej popularnych i uznanych projektów Wegnera, pomyślany został na kształt francuskiej serii Collection les Beaux Pays Jules Reya, wydawanej w Grenoble13. Każdy z czternastu tomów w serii (pracę przerwał wybuch II wojny światowej – pierwotnie zaplanowano dwadzieścia tomów) poświęcony był innej krainie geograficzno-historycznej II RP lub jej najpiękniejszym miastom. Mottem serii był cytat polskiego dramaturga Aleksandra Fredry: „To Polska – to ojczyzna nasza”. Tomy łączyła szata graficzna zaprojektowana przez wybitnego artystę i fotografa Jana Bułhaka oraz piękne fotografie samego Bułhaka lub też reprodukowane ze zbiorów muzealnych czy prywatnych14. Od strony technicznej książki zostały obmyślone ze szczególną dbałością o szczegóły – drukowano je na wysokiej jakości bezdrzewnym, grubym papierze o kremowej barwie, harmonizującym z fotografiami w odcieniach sepii lub grafitu oraz z kolorowymi obwolutami będącymi często reprodukcjami pejzaży Leona Wyczółkowskiego, Rafała Malczewskiego czy Kazimierza Sichulskiego. Projekty opracowywał Teodor Rożankowski15. Poszczególne elementy składające się na końcową książkę powstawały w Bydgoszczy, Poznaniu i Krakowie, całość prac nad jednym tomem (zbieranie materiałów, projekt, wykonanie) trwała, co najmniej kilka lat. Wydane tomy obejmowały miasta (Warszawa, Wilno, LwówGdańsk) oraz regiony (Huculszczyzna. Gorgany i Czarnohora, Karpaty i Podkarpacie, Między Niemnem a Dźwiną, Ziemia wileńska i nowogrodzka, Morze i Pomorze, Polesie, Puszcze polskie, Sandomierskie. Góry Świętokrzyskie, Śląsk, Tatry i Podhale oraz Wielkopolska) – prace nad tomem Wołyń zostały przerwane z powodu wybuchu II wojny światowej. Choć przy „Cudach Polski” Wegner zatrudnił wybitnych specjalistów, dzięki czemu książki prezentowały wysoki poziom merytoryczny – pisarzy Stanisława Wasylewskiego, Ferdynanda Ossendowskiego i Gustawa Morcinka (odpowiadającego za tom o Śląsku), historyka sztuki i konserwatora zabytków prof. Jerzego Remera, geografa Jerzego Smoleńskiego czy współzałożyciela Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego Aleksandra Janowskiego16, to seria pozostała jednym z jego najbardziej osobistych projektów, świadectwem zarówno miłości do kraju, jak i artystycznego smaku. Jeszcze po latach przez dawnych współpracowników (jak Stanisław Wasylewski) wspominany był niesamowity entuzjazm Wegnera wobec tego przedsięwzięcia, jego profesjonalizm i determinacja, ale również niebywała drobiazgowość oraz wysokie wymagania, jakie stawiał wobec pracowników17. Jak wskazuje w swoim artykule poświęconym serii „Cuda Polskie” Monika Rausz, projekt ten nie miał na celu jedynie względów komercyjnych (również cena tomów, biorąc pod uwagę pieczołowite wykonanie, była raczej umiarkowana) – część książek została przetłumaczona na angielski i doskonale pełniły one rolę promocji kraju zagranicą. Umacniały one także świadomość narodową Polaków odnośnie ziem pozyskanych pośród politycznych i militarnych zawirowań, jak tomy poświęcone Pomorzu czy Polesiu, prezentujące Śląsk czy Gdańsk18. Wegner planował w dalszej kolejności nie tylko poszerzać wiedzę rodaków o rodzimej ziemi, ale także o wspaniałościach całego globu. Planowana przez niego następna seria „Cuda świata”, do której przygotowywał swoich autorów przez ufundowanie zagranicznych podróży19, została zarzucona z powodu wybuchu II wojny światowej. 

W latach trzydziestych Wydawnictwo Polskie Rudolfa Wegnera było już spółką rodzinną – córka Wegnera, Irena, współpracowała z ojcem, jako redaktorka działu książek dla dzieci i młodzieży. To właśnie jej w prezencie ślubnym dowcipny ojciec sprezentował prawa autorskie oraz dochód ze sprzedaży słynnej książki kucharskiej Marii Disslowej Jak gotować20. Irena Wegner (po mężu Rybotycka) będzie później wraz z matką i mężem pułkownikiem Tadeuszem Rybotyckim kontynuować wydawniczą spuściznę ojca za granicami kraju, zaś w latach dziewięćdziesiątych ukażą się jej wspomnienia o ojcu. To właśnie Irena Rybotycka , jako działaczka Armii Krajowej, zezwoli na wykorzystanie sygnetu Wydawnictwa Polskiego, opublikowanego na okładce książki F.A. Mitchella Hedgesa Polowanie na potwory morskie, jako ikonicznego już dziś symbolu Polski Walczącej – charakterystycznej kotwicy. 

Ostatnie lata życia Rudolfa Wegnera przypadają na ciężki okres w historii polskiego państwa. Początki niemieckiej okupacji zmusiły rodzinę do przenosin z Poznania do Warszawy, gdzie Wegner na mniejszą skalę próbował kontynuować działalność księgarską i odzyskać część książek swojego wydawnictwa z poznańskich zajętych przez okupanta magazynów, choć większość jego najcenniejszych zbiorów została spalona. Mimo pogarszającego się stanu zdrowia i stopniowej utraty wzroku działał w Polskim Towarzystwie Wydawców Książek, które nadal istniało w warunkach konspiracyjnych, i snuł dalsze związane z wydawnictwem plany. Zmarł na zawał serca 13 lipca 1941 roku. 

Wydawnictwo Polskie i jego twórca stanowią nietypowy przypadek działalności, która wybija się znacznie ponad pojęcie książki jako kolejnego handlowego produktu – dla Rudolfa Wegnera, nazwanego kiedyś przez prasę „fanatykiem pięknej książki”, stanowiły one znacznie więcej. Były dziełami sztuki, pięknymi, starannie wykonanymi przedmiotami, ale też nosicielkami patriotycznych i humanistycznych treści. Kształciły, poszerzały horyzonty, uwrażliwiały na piękno świata i wzbogacały zarówno język, jak i jakość codziennego życia. Przez lata swojej wydawniczej i księgarskiej działalności Wegner łączył handlowy zmysł i prawdziwy artyzm, które zaowocowały jednymi z najdoskonalszych dzieł w polskiej historii wydawniczej. 

 

                                                                                                                                                                                                                                               Opracowanie: 
                                                                                                                                                                                                                                                Marta Snoch

 

 

 

 

 

Bibliografia:

Kowalska M., Literackie serie wydawnicze w Polsce w latach 1921-1999, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/2397/Serie%20wydawnicze.pdf?sequence=1&isAllowed=y [dostęp: 16.07.2020].

Nowak A., Cuda Polski, czyli Rudolf Wegner rediviva, „Wiadomości Księgarskie” 2008, nr 57.

Rausz M., Cuda Polski Rudolfa Wegnera: historia edycji, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia ad Bibliothecarum Scientam Pertinentia” 2006, nr 4

Skolarczyk M., Rudolf Wegner i jego książki, „Przekrój” 1981, nr 31.

Wójcik E., Książka dla dzieci i młodzieży w ofercie wydawców lwowskich w okresie dwudziestolecia międzywojennego, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia ad Bibliothecarum Scientam Pertinentia” 2014, nr 12. 



 

1 M. Skolarczyk, Rudolf Wegner i jego książki, „Przekrój” 1981, nr 31.

2 M. Rausz, „Cuda Polski” Rudolfa Wegnera: historia edycji, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia ad Bibliothecarum Scientam Pertinentia” 2006, nr 4, s. 156–166.

4 M. Skolarczyk, Rudolf Wegner i jego książki A. Nowak, „Cuda Polski”, czyli Rudolf Wegner rediviva, „Wiadomości Księgarskie” 2008, nr 57, dz. cyt.

5 E. Wójcik, Książka dla dzieci i młodzieży w ofercie wydawców lwowskich w okresie dwudziestolecia międzywojennego, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia ad Bibliothecarum Scientam Pertinentia” 2014, nr 12, s. 19–36.

6 M. Rausz, „Cuda Polski” Rudolfa Wegnera, dz. cyt.

7 M. Skolarczyk, Rudolf Wegner i jego książki, dz. cyt. 

8 Tamże.

9 M. Kowalska, Literackie serie wydawnicze w Polsce w latach 1921–1999, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/2397/Serie%20wydawnicze.pdf?sequence=1&isAllowed=y, dostęp 16 lipca 2020.

10 Tamże.

11 M. Skolarczyk, Rudolf Wegner i jego książki, dz. cyt.

12 Tamże.

13 M. Rausz, „Cuda Polski” Rudolfa Wegnera, dz. cyt.

14 Tamże.

15 Tamże.

16 M. Skolarczyk, Rudolf Wegner i jego książki, dz. cyt.

17 M. Rausz, „Cuda Polski” Rudolfa Wegnera, dz. cyt.

18 Tamże. 

19 M. Skolarczyk, Rudolf Wegner i jego książki, dz. cyt.

20 Tamże.

2020-09-16

Powrót