Józef Zawadzki

Józef Zawadzki

Działalność księgarska w Wilnie

Józef Zawadzki urodził się  7 lub 15 marca 1781 roku w Koźminie Wielkopolskim. W 1796 roku ukończył szkołę pijarów w Rydzynie, potem uczył się w Kaliszu. Praktyki odbył w księgarni Wilhelma Gottlieba Korna we Wrocławiu i jego filii w Poznaniu oraz w firmie Breitkopf & Hartel w Lipsku. W 1803 roku Józef wyjeżdża do Wilna jako pracownik księgarni Jana Floriana Bietscha. W 1805 roku Zawadzki założył własną drukarnię, rozpoczynając tam samodzielną pracę. Po kilkumiesięcznych negocjacjach z Uniwersytetem Wileńskim, w czym pomagał mu Adam Kazimierz Czartoryski, został mianowany na dziesięć lat typografem Uniwersytetu. Dzięki tej umowie Zawadzki otrzymał zezwolenie na drukowanie i sprzedaż książek szkolnych, kalendarzy, książek do nabożeństwa oraz publikacji Uniwersytetu. Prowadził także wypożyczalnię książek. 

Dzięki własnym nakładom i pożyczce od swego protektora, księcia Czartoryskiego, sprowadził nowe maszyny drukarskie z czcionkami różnych alfabetów, zadbał o zatrudnienie odpowiednich fachowców i w ten sposób udało się mu w miejsce zaniedbanej oficyny uniwersyteckiej zorganizować nowoczesną drukarnię. Jako pierwszy na ziemiach polskich zatrudniał w swojej drukarni korektorów. 

Jak podaje Słownik pracowników książki polskiej: „Przejęta przez Zawadzkiego drukarnia miała 11 pras – 7 z nich zniszczonych, zestawy czcionek niekompletne, lokal zaniedbany; personel liczył 8 osób. Po dwu latach Zawadzki dysponował 12 prasami – 2 z nich najnowszego typu sprowadzone z za granicy i 117 kasztami rozmaitych pism. (…) Sprowadził z Poznańskiego zecerów i preserów, którzy kształcili następnych fachowców w swoich zawodach; w 1806 personel liczył 35 osób”[1].

Następnym krokiem w karierze Józefa Zawadzkiego jest zarządzanie księgarnią uniwersytecką (formalnie od roku 1815), gdzie oferował bogaty asortyment polskich książek, organizując księgarnię „jakiej dotąd nie było”. Jako typograf uniwersytetu wydał około 400 tytułów, przede wszystkim podręczników oraz dzieł naukowych, między innymi braci Śniadeckich czy Joachima Lelewela. To właśnie staraniem oficyny Zawadzkiego ukazały się w Wilnie w latach 1822 i 1823 Poezyje, czyli dwa pierwsze tomy Adama Mickiewicza. Zawadzki skompletował w swojej księgarni wybór dzieł klasycznych i oświeceniowych, a także współczesnych twórców polskich, co było możliwe dzięki podejmowanym przez niego zróżnicowanym przedsięwzięciom:  nawiązał kontakty z księgarzami  we wszystkich zaborach oraz zagranicą, poza tym sam wydawał obszerne katalogi księgarskie (ok. 2,500 tytułów), a także organizował sprzedaż podręczników i książek przez szkoły. 

W roku 1811 otworzył w Warszawie księgarnię, gdzie komisantem został Józef Węcki. Księgarnia pod firmą J. Zawadzki i J. Węcki istniała do 1858 roku. W 1828 roku stanowisko księgarza i drukarza Uniwersytetu przejął Krystian Teofil Glücksberg, wobec czego Józef Zawadzki przeniósł swą działalność z gmachu uniwersytetu do własnego lokalu przy ul. Zamkowej. Około 1830 roku księgarnia Zawadzkiego należała do najlepiej zorganizowanych w kraju, zaopatrywana w publikacje polskie z różnych dziedzin, sprowadzane z Warszawy, Krakowa czy Lwowa. Księgarz utrzymywał liczne kontakty handlowe z zagranicą, szczególnie z Lipskiem i Paryżem, a także Wiedniem i Londynem, skąd sprowadzał książki w językach obcych. W tamtym okresie rozwinął również na wielką skalę działalność wydawniczą. Wydawał m.in.  dzieła Adama Mickiewicza, Ignacego Krasickiego, Kajetana Koźmiana, Stanisława Trembeckiego i innych.

 

Miejsce spotkań literatów

Księgarnia Józefa Zawadzkiego w Wilnie była miejscem spotkań literatów i uczonych, co miało ogromny wpływ na kulturalny rozwój miasta. Księgarz współpracował z miejscowym liberalnym i postępowym środowiskiem profesorów i inteligencji. Zawadzki prowadził rozległą korespondencję, wśród której warto wskazać wymianę listów z ks. Adamem Kazimierzem Czartoryskim, w której wileński wydawca zwracał uwagę na ogólne warunki rozwoju oświaty na ziemiach polskich, formułował postulaty dotyczące czytelnictwa i swoje propozycje edytorskie. Jako doświadczony wydawca kładł nacisk na profesjonalizm i przygotowanie zawodowe na każdym szczeblu. Józef Zawadzki krytykował amatorską działalność zarówno wydawców, jak i drukarzy, wychodził z założenia, że wszystko, co dotyczy produkcji, a następnie dystrybucji książek, powinno odbywać się na zasadach kapitalistycznych, a przygotowani do zawodu pracownicy powinni otrzymywać godne wynagrodzenie. W perspektywy czasu można ocenić, że wileński księgarz-wydawca stworzył jedno z pierwszych na polskim rynku przedsiębiorstwo, obejmujące cały proces wydawniczy i księgarski, oparty na trwałych podstawach finansowych. Warto podkreślić, że w tak zorganizowanym przedsiębiorstwie Zawadzki wykształcił wielu profesjonalistów: redaktorów, korektorów i tłumaczy oraz drukarzy.

 

Rodzinna tradycja

Po śmierci Józefa Zawadzkiego w 1838 roku firmę poprowadzili jego synowie: Adam (1814-1875) i Feliks (1824-1891; zarządzający księgarnią od 1875 roku).  Bracia Zawadzcy prowadzili także księgarnie w Kownie i Wornicach, co miało ogromne znaczenie dla rozwoju piśmiennictwa litewskiego, ponieważ większość publikacji była drukowana  nakładem ich firmy (kres temu położył dopiero upadek powstania styczniowego). Natomiast trzeci z synów, również Józef, był księgarzem i drukarzem Uniwersytetu Kijowskiego. 

Po zamknięciu Uniwersytetu w Wilnie zaczęło upadać tamtejsze życie kulturalne i naukowe. Firma wydawała publikacje dotyczące historii regionalnej, etnografii i ludoznawstwa, powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego. Jak podaje Encyklopedia wiedzy o książce, w latach 1854-1864 wydanych w Wilnie książek około 50% stanowiły pozycje wydane przez firmę Zawadzkiego, w tym w języku polskim ukazało się 348 książek, w języku litewskim 105, po łacinie 107, w języku rosyjskim 25. Podobnie jak w całym zaborze rosyjskim po upadku powstania styczniowego w 1863 oku nastąpił zastójw publikacji książek po polsku. Sytuacja poprawiła się dopiero po rewolucji  roku 1905. Jednak księgarnia i drukarnia Zawadzkiego nie odzyskały już dawnej świetności i miejsca w życiu kulturalnym Wilna i Litwy. Wprawdzie przetrwała okres Wielkiej Wojny, ale w dwudziestoleciu międzywojennym, już w niepodległej Polsce, spełniała rolę zaledwie wydawnictwa regionalnego.

Firma Józefa Zawadzkiego przetrwała do 1940 roku.

 

                                                                                                                                                                                                                                 Opracowanie: 

                                                                                                                                                                                                                                Krystyna Suszek

 

 

 

 

Bibliografia:

Radosław Cybulski, Józef Zawadzki – księgarz, drukarz, wydawca, Wrocław 1972

Stefan Dippel, O księgarzach, którzy przeminęli, Wrocław 1976

Encyklopedia wiedzy o książce, praca zbiorowa, red. Feliks Pieczątkowski, Wrocław 1971

Słownik pracowników książki polskiej, praca zbiorowa, red. Irena Teichel, Warszawa–Łódź 1972

https://www.rp.pl/Historia/306019883-Jozef-Zawadzki-Drukarz-obojga-narodow.html dostęp z dnia 10 sierpnia 2020

 

 

[1]Słownik pracowników książki polskiej, praca zbiorowa, red. Irena Teichel, Warszawa–Łódź 1972, s. 1010.

2020-08-31

Powrót