Samuel Orgelbrand

Samuel Orgelbrand

Samuel Orgelbrand to postać, której kulturalne dziedzictwo obecne jest do dziś. Księgarz i wydawca, dzięki którego determinacji powstała kompetentna i stanowiąca wydarzenie w dziewiętnastowiecznej Warszawie S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna, pozostawił po sobie historię zaangażowanego w polską kulturę niezwykłego człowieka. Orgelbrand, biznesmen i społecznik, był również nie mniej aktywny w żydowskiej społeczności, nie tylko wspierając szereg organizacji, ale również wydając Talmud Babiloński. W 2010 roku, w dwustulecie urodzin, dzięki inicjatywie Stowarzyszenia Księgarzy Polskich oraz Polskiej Izbie Książki jeden z warszawskich skwerów został nazwany jego imieniem i otrzymał pamiątkową tablicę, a nazwisko tego wybitnego człowieka zostało przypomniane kolejnym pokoleniom miłośników literatury.

 

Całe życie urodzonego w 1810 roku Samuela Orgelbranda związane było z dziewiętnastowieczną Warszawą. To tutaj, w późniejszym okresie  Królestwa Polskiego wywodzący się z kupieckiej, niezbyt zamożnej rodziny Chaima Orgelbranda Samuel założył jedno z najbardziej wpływowych i cenionych wydawnictw oraz nie mniej poważaną drukarnię. 

W latach 1826–1830 Samuel uczęszczał do warszawskiej Szkoły Rabinów, działającej do 1861 roku placówki, która odegrała dużą rolę w politycznej i kulturalnej działalności społeczności żydowskiej[1]. Profil Szkoły Rabinów związany był z polityką asymilacji tej społeczności i jej echa można odnaleźć także w życiorysie Orgelbranda. W 1836 roku otworzył pierwszy antykwariat na ul. Nowiniarskiej, który później przeistoczył się w księgarnię z wypożyczalnią książek polskich i francuskich. Po kilku latach przeniósł księgarnię w bardziej prestiżową okolicę ulicy Miodowej do dawnego Pałacu Biskupów Krakowskich. Lokalizację tę wybrał nie bez przyczyny – ulica Miodowa stanowiła jedno ze swoistych centrów księgarskiego światka w tamtym okresie. W swoich interesach Orgelbrand nie ograniczał siędo Warszawy – został również współwłaścicielem księgarni w Suwałkach – wówczas dynamicznie rozwijającego się miasta Królestwa Polskiego. 

Pod koniec lat trzydziestych 12 marca 1837 roku Orgelbrand ożenił się z pochodzącą również z kupieckiej rodziny Anną Starkman (jego brat Maurycy ożenił się później z siostrą Anny, Eleonorą), z którą doczekał się ośmiorga dzieci – synowie Hipolit i Mieczysław później przejmą schedę po ojcu, kontynuując jego wydawniczą spuściznę jako Samuela Orgelbranda Synowie ( od 1896 roku spółka ta będzie funkcjonować jako Towarzystwo Akcyjne S. Orgelbranda Synów). Również młodszy brat Samuela, Maurycy Orgelbrand, zajmował się wydawaniem i sprzedażą książek, działając głównie w Wilnie. Obaj bracia często dzielili interesy, Samuel zaś przez jakiś był współwłaścicielem wileńskiej księgarni brata i służył mu pomocą finansową.

 

Pierwsze kroki w wydawniczym świecie

Początki działalności wydawniczej Samuela Orgelbranda (mimo wcześniejszych prób w 1829 roku) wiązały się z publikowaniem najbardziej modnych wówczas wśród polskich czytelników francuskich powieści: wydawano dzieła Aleksandra Dumas (ojca) czy Eugène’a Sue (autora Tajemnic Paryża czy Żyda wiecznego tułacza), które cieszyły się dużą popularnością (sam Orgelbrand tłumaczył niektóre pozycje)[2]. Pieniądze uzyskane ze sprzedażypozwoliły mu na inwestycje w magazyn „Kmiotek”, wychodzący od 1842 roku periodyk o tyle niezwykły i przełomowy, że będący pierwszym na ziemiach polskich magazynem skierowanym do odbiorców z ludu. „Kmiotek” prawdopodobnie nie był szczególnie poczytnym czasopismem, zaś zmieniająca się sytuacja wsi w związku z wydarzeniami Wiosny Ludów ostatecznie położyła mu kres – publikacje zakończono w 1850 roku. Innym czasopismem, którego wydawaniem zajmował się Orgelbrand, był medyczny „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”, redagowany przez Doktora Kuleszę[3].

            Od 1844 Orgelbrand został właścicielem własnej drukarni, którą odkupił od Stefana Lasockiego[4], co pozwoliło mu na korzystniejszy i znaczny rozwój wydawnictwa. Księgarz i wydawca, będący patriotą i społecznikiem, ze sprzedaży komercyjnych dzieł pokrywał wiele zaangażowanych projektów, wspierał również finansowo instytucje ogólne (jak Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności) i żydowskie (był członkiem Dozoru Bóżniczego – organu samorządu gmin żydowskich w Królestwie Polskim –, Rady Opiekuńczej Szpitala Starozakonnych oraz Komitetu Synagogi Postępowej[5]). 

W 1861 roku wydawnicze imperium Orgelbranda zyskało jeszcze większą niezależność, gdy kupił zakład giserski Lincela, zmodernizował go i przeniósł całe przedsiębiorstwo na ulicę Bednarską 20, znacznie rozbudowując je o nowe zakłady – jak introligatornie – oraz wyposażając w nowoczesne maszyny (między innymi w maszynę parową oraz „klawiszową”)[6]. Jego odlewnia czcionek, podobnie jak wydawnictwo, odnosiła duże sukcesy, Orgelbrand zaś kilkakrotnie otrzymywał światowe wyróżnienia  za jakość wyrobów odlewniczych – między innymi brązowy medal na wystawie w Paryżu w 1867 roku[7].

 

W służbie polskiej literatury

W drugiej połowie lat czterdziestych i w latach pięćdziesiątych XIX wieku, gdy wydawnictwo Orgelbranda miało już status cenionego przedsiębiorstwa, profil wydawanych pozycji stopniowo zaczął ulegać zmianie. Pomimo obecnego w dalszym ciągu dużego wyboru zagranicznej literatury popularnej, Orgelbrand coraz większą wagę przykładał do książek poświęconych edukacji i kulturze, a także tych autorstwa polskich pisarzy. W ciągu dekady wydał kilkutomową Bibliotekę starożytną pisarzy polskich pod redakcją historyka Kazimierza Władysława Wóycickiego, Starożytną Polskę pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą Kazimierza Władysława Wójcickiego z tonowanymi litografiami, Zasady Algebry Mayer’a i Choquet’a w tłumaczeniu Wincentego Wrześniowskiego czy elegancko ilustrowane Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce,opracowane przez historyka Franciszka Maksymiliana Sobieszczańskiego, który później zostanie redaktorem Encyklopedii Orgelbranda.

W wydawnictwie Orgelbranda pojawiały się też dzieła polskich pisarzy tej klasy, co Aleksander Fredro czy Juliusz Słowacki. Jednak nazwisko warszawskiego księgarza i wydawcy najczęściej kojarzone jest z osobą Józefa Ignacego Kraszewskiego, autora Starej baśniHrabiny Cosel. Kraszewski, patriota, naukowiec, a także najbardziej płodny polski pisarz (z prawie trzystoma pozycjami w bibliografii), był zdecydowanym faworytem Samuela Orgelbranda i często podkreśla się wkład pełnego entuzjazmu wydawcy w karierę pisarza. Orgelbrand wydał około 30 książek Kraszewskiego, między innymi Miljon posagu (1847), Stary sługa (1852), Poezje (1842) czy Nowe studja literackie (1843). Dzieła Kraszewskiego wydawało też wileńskie przedsiębiorstwo Maurycego Orgelbranda – w 1863 roku w Wilnie ukazał się Kopciuszek.

 

S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna Talmud Babiloński

Opis działalności wydawniczej i społecznej Samuela Orgelbranda byłby jednak niepełny bez uznania jego największego wkładu w polską kulturę i naukę, jakim bez wątpienia była S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna. Pierwsza edycja Encyklopedii Orgelbranda wydana jeszcze za życia Samuela w latach 1859–1868 liczyła 28 tomów, a jej szacowane koszta pochłonęły kwotę 120 tysięcy rubli. W skład komitetu redakcyjnego wchodzili historyk literatury i krytyk literacki Fryderyk Henryk Lewestam, Franciszek Maksymilian Sobieszczański oraz Kajetan Kraszewski, brat Józefa Ignacego Kraszewskiego (który pierwotnie przewidziany był do tej roli), autorzy haseł wywodzili się zaś wśród wybitnych przedstawicieli dziewiętnastowiecznej polskiej inteligencji. Byli wśród nich m.in. botanik Jerzy Aleksandrowicz, etnograf Oskar Kolberg, historyk Jan Papłoński, a także malarz i grafik Jan Feliks Piwarski, nad całością  pracowało łącznie 181 polskich naukowców. Również Józef Ignacy Kraszewski miał swój wkład w Encyklopedie Orgelbranda jako autor kilku haseł. Wyjątkowe dzieło polskiej myśli naukowej zostało docenione przez czytelników, zaś dzięki subskrypcyjnej metodzie sprzedaży ukazująca się w postaci zeszytów encyklopedia, mimo zawirowań historii (jak wybuch powstania styczniowego w 1863 roku), szczęśliwie ukazała się w całości. 

Samuel Orgelbrand nie zapomniał jednak o swoim żydowskim pochodzeniu i w latach sześćdziesiątych prócz encyklopedii zaczął wydawać drugie opus magnumTalmud Babiloński. Dwudziestotomowy Talmud Babiloński został wydany w latach 1860–1864 pod redakcją doktora medycyny Juliana Weinberga i za zgodą cadyka Icchaka Meira Altera. Podobnie jak Encyklopedia Orgelbranda, także to drugie przedsięwzięcie  cieszyło się znaczną popularnością – sprzedano około 12 tysięcy egzemplarzy[8]

Encyklopedia Orgelbranda i Talmud Babiloński były niestety ostatnimi sukcesami księgarza i wydawcy, który odszedł 16 listopada 1868 roku w wieku 58 lat. Jego dziedzictwo kontynuowali zarówno brat Maurycy, który po represjach związanych z powstaniem styczniowym w 1865 roku z Wilna przeniósł się do Warszawy i założył księgarnię na Krakowskim Przedmieściu (uwiecznioną w wierszu Księgarnia słynnego poety tamtego okresu Władysława Syrokomli)[9], jak i synowie Mieczysław (1847–1903) i Hipolit (1843–1920), twórcy wspomnianego już Towarzystwa Akcyjnego S. Orgelbranda Synów, która to nazwa z nazwiskiem ojca przetrwała aż do 1919 roku, kiedy spółkę sprzedano braciom Eugeniuszowi i Kazimierzowi Koziańskim (którzy zmienili ją na Zakłady Graficzne Eugeniusza i Dr Kazimierza Koziańskich, dawniej S. Orgelbranda Synów)[10]

Synowie Orgelbranda nie tylko zasłynęli z wysokiej jakości wydawnictw albumowych (jak seria Muzeum Sztuki Europejskiej), ale dbali także o wciąż żywe imię jego największej wydawniczej chwały Encyklopedii Orgelbranda, wydając jej dwie kolejne edycje. Pierwszą, dwunastotomową (zwaną „małym Orgelbrandem) Encyklopedie Powszechną S. Orgelbranda w 1872 roku, zaś w latach 1898–1904 ukazała się druga ilustrowana wersja w osiemnastu tomach S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna z ilustracjami i mapami, obie doczekały się również wielu wznowień i reprintów. 

Maurycy Orgelbrand w drugiej połowie dziewiętnastego wieku wsławił rodzinne nazwisko, stając się pomysłodawcą  Spółki Wydawniczej Księgarzy, w skład której wchodzili czołowi wydawcy i księgarze tamtego okresu – Gebethner i Wolff, Edward Wende czy Michał Glücksberg[11].

Rodzina Orgelbrandów, która pomimo zmiennych kolei losu dwudziestego wieku nadal związana jest z Warszawą, dba o pamięć tego wielkiego człowieka, postaci wspaniale obrazującej, jak kultury polska i żydowska mogą się doskonale przenikać i uzupełniać. Samuel Orgelbrand, który jako jeden z pierwszych poważył się na urzeczywistnienie marzeń o nowożytnej polskiej encyklopedii, pochowany został na warszawskich Powązkach, na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej, na jego nagrobku widnieje zaś skromne jak dla postaci tego formatu epitafium: „Księgarz, wydawca pierwszej Encyklopedyi Powszechnej i znacznej liczby innych dzieł. B. członek Dozoru Bożniczego i wielu instytucyi dobroczynnych”. 


 

                                                                                                                                                                                                                                            Opracowanie:

                                                                                                                                                                                                                                            Marta Snoch

 

 

                                                                                                                    

 

[1]R. Żebrowski, Orgelbrand Samuel (Szmuel) ben Chaim Jehuda,hasło w Polskim Słowniku Judaistycznym, https://www.jhi.pl/psj/Orgelbrand_Samuel_(Szmuel)_ben_Chaim_Jehuda, dostęp 12 sierpnia 2020.

[2]J. Mencwel, Społecznicy warszawscy: Samuel Orgelbrand,https://publicystyka.ngo.pl/spolecznicy-warszawscy-samuel-orgelbrand, dostęp 12 sierpnia 2020.

[3]M.T. Horoszewicz, Orgelbrandiana w zbiorach Muzeum Drukarstwa Warszawskiego,„Almanach Muzealny” 2014, nr 8, s. 298, http://mazowsze.hist.pl/37/Almanach_Muzealny/1044/2014/37589/, dostęp 12 sierpnia 2020.

[4]Tamże, s. 294.

[5]R. Żebrowski, Orgelbrand Samuel (Szmuel) ben Chaim Jehuda, dz. cyt.

[6] A. Tomaszewski, Odlewnia Czcionek Samuela Orgelbranda Synów,„Acta Poligraphica” 2013, nr 1, s. 108, wersja PDF: http://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-0b68f12f-f1ef-4bf9-aaf2-3589b2ddac19, dostęp 12 sierpnia 2020.

[7] Tamże, s. 109.

[8]R. Żebrowski, Orgelbrand Samuel (Szmuel) ben Chaim Jehuda, dz. cyt.

[9]M.T. Horoszkiewicz, Orgelbrandiana w zbiorach Muzeum Drukarstwa Warszawskiego, dz. cyt., s. 291–292.

[10]Tamże, s. 303.

[11]Tamże, s. 299.

 

2020-09-08

Powrót